Hoàng Tích Chỉ

Hoàng Tích Chỉ (1 tháng 9 năm 1932 – 20 tháng 3 năm 2022) là một nhà văn, nhà biên kịch phim hàng đầu của nền điện ảnh Cách mạng Việt Nam. Nhập ngũ từ năm 14 tuổi, từ một thiếu niên trinh sát, ông đã trở thành Trưởng phòng Văn nghệ thuộc Ty Văn hóa Bắc Giang sau 10 năm hoạt động trong quân ngũ. Khi Trường Điện ảnh Việt Nam bắt đầu tuyển sinh những khóa đầu tiên, ông đã quyết tâm tham gia và trở thành học viên của lớp biên kịch đầu tiên của trường. Chuyến đi thực tế cuối khóa được trường tổ chức cho lớp biên kịch đến vùng chiến ác liệt tại Vĩnh Linh đã trở thành niềm cảm hứng cho Hoàng Tích Chỉ viết nên kịch bản của hai bộ phim nổi tiếng về vĩ tuyến 17. Là một trong những nhà biên kịch đầu tiên của điện ảnh Cách mạng Việt Nam, ông đã để lại cho khán giả kịch bản của hàng loạt bộ phim nổi tiếng như Trên vĩ tuyến 17, Biển gọi, Vĩ tuyến 17 ngày và đêm, Em bé Hà Nội, Thành phố lúc rạng đông, Mối tình đầu. Những tác phẩm này không chỉ để lại dấu ấn với khán giả trong nước mà còn tạo ra nhiều tiếng vang tại quốc tế khi tham gia các liên hoan phim và giành được nhiều giải thưởng lớn. Đây cũng là những tác phẩm đã giúp ông trở thành nhà biên kịch đầu tiên nhận được Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật. Không chỉ thành công với vai trò nhà biên kịch, Hoàng Tích Chỉ cũng để lại dấu ấn đặc biệt trong vai trò đạo diễn với các bộ phim nổi tiếng như Người đàn bà bị săn đuổi, Người Hà Nội, Lục Vân Tiên. Đặc biệt, ông là giám đốc đầu tiên của Hãng Phim truyện I và cũng là một trong những người đã đặt nền móng xây dựng và phát triển hãng phim trong thời gian đầu thành lập.

Tuổi thơ và giáo dục Hoàng Tích Chỉ còn có bí danh là Trần Quang Hải, sinh ngày 1 tháng 9 năm 1932 tại xã Bố Hạ, huyện Yên Thế, tỉnh Bắc Giang (nay là xã Bố Hạ, tỉnh Bắc Ninh). Mặc dù sinh ra tại Bắc Giang nhưng quê gốc của ông là thôn Phù Lưu, xã Tân Hồng, huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh (nay là thuộc phường Từ Sơn). Ông sinh ra trong một gia đình quan lại có truyền thống khoa bảng, có cha là Tri phủ Huấn học Hoàng Tích Phụng, từng tham gia phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục. Hoàng Tích Chỉ là con út trong gia đình nhưng mẹ ông là bà Nguyễn Thị Huyền chỉ là vợ ba, cũng là vợ lẽ. Ông mồ côi mẹ từ nhỏ, đến năm bảy tuổi mới được cha đưa về Phù Lưu, nhưng chỉ một năm sau thì cha cũng qua đời. Cách mạng Tháng Tám nổ ra, nhờ một người hàng xóm giới thiệu, Hoàng Tích Chỉ đã trở thành liên lạc trinh sát tại Ty Liêm phóng (tương đương Sở Công an) Bắc Giang. Năm 1947, Hoàng Tích Chỉ lúc bấy giờ có biệt danh là Hải "ớt" đã được giao nhiệm vụ lẻn vào đồn quân địch để thu thập tin tức tình báo. Trong trận đánh đồn sau đó, các thành viên trong đội biệt động bị truy đuổi, Hải "ớt" nhờ có cha con một người lái đò mà trốn thoát. Năm 15 tuổi, truyện ngắn đầu tay của ông là "Người hàng binh Nhật" đã được in trên tờ báo Tiến lên của ngành Công an thời bấy giờ. Đến năm 16 tuổi, ông đã trở thành Đội trưởng Đội Điệp báo. Năm 1956, ông chuyển sang làm công tác nghệ thuật và đảm nhiệm Trưởng phòng Văn nghệ thuộc Ty Văn hóa Bắc Giang. Sau một thời gian hoạt động, Hoàng Tích Chỉ được địa phương cử đi học tại trường Đảng Nguyễn Ái Quốc. Đến khoảng đầu những năm 1960, khi nghe tin Trường Điện ảnh tuyển sinh những khóa đầu tiên, dựa trên lời gợi ý của nhà văn Mai Ngữ, Hoàng Tích Chỉ đã viết đề cương một vở chèo và gửi đến trường. Năm 1961, ông chính thức trở thành học viên lớp biên kịch đầu tiên của Trường Điện ảnh Việt Nam cùng với nhiều nhà biên kịch nổi tiếng về sau như Hứa Văn Định, Vũ Lê Mai, Cao Duy Thảo.

Sự nghiệp điện ảnh Khi gần kết thúc khóa đào tạo biên kịch, để chuẩn bị cho việc viết kịch bản tốt nghiệp, nhà trường đã tổ chức một chuyến đi thực tế đến đặc khu Vĩnh Linh cho sinh viên lớp biên kịch khóa 1. Tại đây, Hoàng Tích Chỉ và Văn Thảo Nguyên được theo lực lượng công an vũ trang đến vùng chiến sự ác liệt nhất, khu vực Cửa Tùng gần vĩ tuyến 17. Có thể nói đây là mở đầu cho sự nghiệp sáng tác của Hoàng Tích Chỉ, cũng là nơi đánh dấu một đỉnh cao trong sự nghiệp của ông với hai kịch bản phim Trên vĩ tuyến 17 và Vĩ tuyến 17 ngày và đêm.

Những kịch bản đầu tay Kịch bản Trên vĩ tuyến 17 được viết sau những ngày thâm nhập thực tế cuộc sống của lực lượng công an vũ trang vùng giới tuyến, hay theo lời của chính Hoàng Tích Chỉ là "chép lại thực tế" sau những cuộc trò chuyện với cảnh sát hai bờ Nam Bắc của sông Bến Hải. Năm 1963, kịch bản được hoàn thành chỉ trong 1 tuần. Sau khi kịch bản hoàn thành, một chương trình kiểm duyệt trang nghiêm đã diễn ra với sự tham gia của 10 đồn giới tuyến thuộc Bộ Tư lệnh Biên phòng. Buổi kiểm duyệt kết thúc, kịch bản được thông qua, Bộ tư lệnh Vĩnh Linh đóng dấu mộc đỏ xác nhận. Theo chia sẻ của Hoàng Tích Chỉ, đây là lần duyệt kịch bản thiêng liêng nhất trong đời ông. Năm 1964, được sự giúp đỡ của Bộ Tư lệnh Biên phòng, Trên vĩ tuyến 17 đã được đưa vào sản xuất. Đây là tác phẩm đầu tay của một nhóm các sinh viên khóa đầu tiên của trường Điện ảnh bao gồm biên kịch Hoàng Tích Chỉ, hai đạo diễn Lý Thái Bảo và Nguyễn Nhất Hiên, cùng nhà quay phim Lưu Xuân Thư. Tác phẩm sau đó đã trở thành tác phẩm tốt nghiệp của cả Lý Thái Bảo và Lưu Xuân cho mỗi chuyên ngành của họ. Đây là một trong những bộ phim truyện Việt Nam đầu tiên về đề tài chống Mỹ, với sự góp mặt của các diễn viên mà sau này được phong danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân, Nghệ sĩ ưu tú như Trần Phương, Phi Nga, Huy Công, Lâm Tới. Hoàng Tích Chỉ đã nhận định về bộ phim đầu tay của mình:

Trên vĩ tuyến 17 rất thời sự với những cảnh quay thật, những người cảnh sát vào vai phụ đóng chính cuộc đời của mình, một số đồng chí sau khi đóng phim đã hy sinh. Một số cảnh quay có thể được coi là những thước phim tư liệu quý về các chiến sĩ cảnh sát tuyến 17; nhiều đoạn đối thoại được đặt trong hoàn cảnh thật. Ngày ấy, tôi từng nghe nhiều chiến sĩ kể lại rằng họ thuộc lòng lời thoại trong phim bởi đã xem nhiều lần. Tôi được biết trước khi ra chiến trường, các chiến sĩ trẻ thường được xem bộ phim này để hâm nóng bầu nhiệt huyết"