Khánh Ly

Nguyễn Thị Lệ Mai (sinh ngày 6 tháng 3 năm 1945), thường được biết đến với nghệ danh Khánh Ly, là nữ ca sĩ hải ngoại người Mỹ gốc Việt. Bà nổi tiếng với giọng nữ trung trầm. Bắt đầu sự nghiệp ca hát từ những năm 1960, gắn liền với các ca khúc của Trịnh Công Sơn, Khánh Ly là một trong những tiếng hát tiêu biểu nhất của dòng tân nhạc Việt Nam và nằm trong danh sách nghệ sĩ âm nhạc Việt Nam bán đĩa chạy nhất. Khánh Ly cũng thành công với các nhạc phẩm tiền chiến và của nhiều nhạc sĩ khác như Phạm Duy, Trầm Tử Thiêng, Vũ Thành An, Nguyễn Đình Toàn... Nghệ danh Khánh Ly được bà ghép từ tên hai nhân vật Khánh Kỵ và Yêu Ly trong Đông Chu liệt quốc. Ngoài ra, trước năm 1975, bà còn được mệnh danh là "Nữ hoàng chân đất".

Tiểu sử

1945-1967: Thời thơ ấu, di cư vào Nam sinh sống, và bắt đầu sự nghiệp ca hát Khánh Ly sinh ngày 6 tháng 3 năm 1945 tại Hà Nội, có tên khai sinh là Nguyễn Thị Lệ Mai, cũng có lúc bà lấy tên Phạm Thị Lệ Mai (theo họ Phạm của người cha dượng). Thuở nhỏ, bà sống cùng gia đình tại số 106 phố Hàng Bông (nay là khách sạn Serene Central). Năm bà chưa đầy 9 tuổi, bà đã tham dự một cuộc thi hát với bài Thơ Ngây của nhạc sĩ Anh Việt nhưng không được giải. Năm 1954, Lệ Mai theo mẹ di cư vào miền Nam. Cuối năm 1956, khi mới 11 tuổi, Lệ Mai một mình đi nhờ xe chở rau từ Đà Lạt về Sài Gòn tham dự cuộc thi tuyển lựa ca sĩ nhi đồng do Đài phát thanh Pháp Á tổ chức tại rạp Norodom. Lệ Mai hát bài "Ngày trở về" của nhạc sĩ Phạm Duy và đoạt giải nhì, sau "thần đồng" Quốc Thắng. Năm 1962, bà thực sự bước chân vào sự nghiệp ca hát, khởi đầu là phòng trà Anh Vũ trên đường Bùi Viện tại Sài Gòn. Cuối năm 1962, bà chuyển lên sống tại Đà Lạt và hát tại các phòng trà ở đó. Năm 1964, bà gặp nhạc sĩ Trịnh Công Sơn lúc nhạc sĩ chưa nổi tiếng, ông mời bà về Sài Gòn biểu diễn. Lúc đó, vì không muốn rời Đà Lạt nên Khánh Ly từ chối lời đề nghị của người nhạc sĩ trẻ đó. Năm 1967, bà chuyển về Sài Gòn sống cùng người thân. Tình cờ bà gặp lại nhạc sĩ Trịnh Công Sơn, lúc này bà nhận lời đi hát cùng ông. Khánh Ly và Trịnh Công Sơn đã biểu diễn ngoài trời miễn phí cho sinh viên tại Quán Văn nằm trên bãi đất rộng sau trường Đại học Văn Khoa Sài Gòn. Họ tiếp tục trình diễn khắp nơi ở miền Nam Việt Nam, nhất là trong sân cỏ trường đại học, nơi Khánh Ly được mệnh danh là "Nữ hoàng Chân Đất" hay "Nữ hoàng Sân Cỏ". Khánh Ly chính là ca sĩ Việt Nam đầu tiên tổ chức show diễn riêng của mình. Về biệt danh "Nữ hoàng chân đất", theo lời thuật lại của Khánh Ly trong băng video Một đời Việt Nam thực hiện năm 1991, khi chưa có kinh nghiệm ca hát và lần đầu tiên xuất hiện trước một đám đông khoảng một ngàn người, Khánh Ly đã không giữ được bình tĩnh và đứng không vững, phải vịn vào vai Trịnh Công Sơn. Trịnh Công Sơn nói "bỏ tay ra và đứng hát cho nghiêm chỉnh", vì run quá, nên Khánh Ly cởi bỏ đôi giày cao gót và đứng chân đất và nhờ đó, đã có thể bình tĩnh để trình bày hết bài hát của Trịnh Công Sơn trong suốt một đêm đó, khoảng 30 đến 40 bài hát trong 1 đêm. Khánh Ly kể về thời kỳ những năm 60 cơ cực, đói khổ nhưng đầy hạnh phúc ấy:

"Thực sự tôi rất mê hát. Không mê hát thì tôi không có đủ can đảm để đi hát với anh Sơn mười năm mà không có đồng xu, cắc bạc nào. Thời ấy, tôi phải chịu đói, chịu khổ, chịu nghèo, không cần biết đến ngày mai, không cần biết đến ai cả, mà vẫn cảm thấy mình cực kỳ hạnh phúc, cảm thấy mình sống khi được hát những tình khúc của Trịnh Công Sơn".

1967-1975: Nổi tiếng tại Sài Gòn và lưu diễn quốc tế Từ năm 1967 đến 1975, Khánh Ly hợp tác với nhiều hãng đĩa tại Sài Gòn, thu âm nhiều bài hát trong các đĩa nhạc của các hãng như Đĩa Hát Việt Nam, Sóng Nhạc, Tình Ca Quê Hương, Dư Âm, Nhạc Ngày Xanh, Continental, và thu vào băng magnetophon của chương trình Phạm Mạnh Cương, Trường Sơn, Sơn Ca, Họa Mi, Jo Marcel, và nhiều chương trình nghệ sĩ khác. Ngày 29 tháng 5 năm 1971, Khánh Ly khai trương "Hội Quán Cây Tre" ở Đa Kao (nay thuộc phường Tân Định, TP.HCM)., đây là nơi tụ họp của các văn nghệ sĩ và các sinh viên học sinh yêu văn nghệ yêu tiếng hát Khánh Ly, và đây cũng là nơi tổng phát hành những cuốn băng nổi tiếng Trịnh Công Sơn - Khánh Ly Hát Cho Quê hương Việt Nam. Trong hai năm 1969 và 1970, được sự tài trợ của chính phủ Việt Nam Cộng hòa, Khánh Ly đã có nhiều cuộc trình diễn cho các sinh viên Việt Nam ở châu Âu, Mỹ và Canada. Năm 1970, nhận được lời mời của đài truyền hình NHK, Khánh Ly sang biểu diễn tại hội chợ Osaka, Nhật Bản. Khánh Ly đã ghi âm và trình diễn các ca khúc bằng cả hai thứ tiếng Việt và Nhật. Năm 1970, Chiến tranh Việt Nam tạm lắng ở trong nước nhưng lại lan rộng sang láng giềng, Trịnh Công Sơn viết nhiều ca khúc phản chiến và được Khánh Ly hát trong những cuốn băng Hát Cho Quê Hương Việt Nam. Khánh Ly cũng tham gia hát trong những buổi ca nhạc gây dựng quỹ của các hội đoàn, hội Công giáo Việt Nam để xây chùa, nhà thờ, trại mồ côi, trại tị nạn. Năm 1972, bà mở một phòng trà ca nhạc mang tên Khánh Ly tại đường Tự Do ở Sài Gòn (nay là đường Đồng Khởi, TP.HCM).