Ngô Bảo Châu

Ngô Bảo Châu (sinh ngày 28 tháng 6 năm 1972) là một nhà toán học người Việt Nam và Pháp. Ông hiện là giáo sư Khoa Toán tại Đại học Chicago từ năm 2010, cũng như là nhà sáng lập và Giám đốc Khoa học của Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán từ tháng 3 năm 2011. Nổi tiếng với chứng minh bổ đề cơ bản cho các dạng tự đẳng cấu, vào năm 2010, ông trở thành người Việt Nam đầu tiên và duy nhất tính đến thời điểm hiện tại đạt Huy chương Fields nhờ thành tựu khoa học này. Ông thường được xem là nhà toán học đương đại xuất sắc nhất của Việt Nam. Sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống hiếu học tại Hà Nội, Ngô Bảo Châu sớm bộc lộ tài năng toán học và đỗ vào các lớp chuyên toán, trường chuyên của thành phố. Sau khi trở thành một trong số ít người Việt Nam hai lần đoạt huy chương vàng Olympic Toán học Quốc tế (Úc năm 1988 và Đức năm 1989), ông học tập tại Pháp và thành công bảo vệ luận án tiến sĩ vào năm 1997. Ông bắt đầu gây chú ý khi thành công chứng minh bổ đề cơ bản cho các nhóm unita (cùng với Gérard Laumon) và sau đó trong trường hợp tổng quát. Từ năm 2007, ông chủ yếu sinh sống và làm việc tại Mỹ. Ngô Bảo Châu là một trong những người có tầm ảnh hưởng nhất đối với toán học và giáo dục Việt Nam hiện đại, với nhiều giải thưởng toán học quốc tế và hoạt động thúc đẩy giáo dục trong nước.

Tiểu sử

Thân thế Ngô Bảo Châu sinh ngày 28 tháng 6 năm 1972, nhà tại số 47 phố Hàng Bài, quận Hoàn Kiếm (nay là phường Hoàn Kiếm), thủ đô Hà Nội, là người con duy nhất trong một gia đình trí thức truyền thống. Ông là con trai của Tiến sĩ khoa học ngành cơ học chất lưu Ngô Huy Cẩn, hiện đang làm việc tại Viện Cơ học Việt Nam. Mẹ của ông là Phó Giáo sư, Tiến sĩ dược Trần Lưu Vân Hiền, công tác tại Bệnh viện Y học cổ truyền Trung ương. Bác họ là Giáo sư Ngô Thúc Lanh – "cha đẻ của ngành sư phạm toán Việt Nam" và là người viết cuốn sách đại số tiếng Việt đầu tiên. Ông ngoại là kỹ sư vô tuyến điện Trần Lưu Hân, nhà sáng lập và hiệu trưởng Trường Chu Văn An Villa Vĩnh Hồ, trường tư thục đầu tiên ở Hà Nội.

Tuổi thơ Năm Ngô Bảo Châu chào đời, cha ông nhập ngũ để chiến đấu chống Mỹ. Từ đó đến năm 1975, ông không được gặp con và chỉ thỉnh thoảng gửi về sữa do Liên Xô viện trợ. Vài tháng sau sinh, Trần Lưu Vân Hiền và con trai sống tại một gian nhỏ ở tầng thứ nhất ngôi nhà với một căn hầm nhỏ để tránh bom. Có lần bom rơi vào Đại sứ quán Pháp, cách nhà họ chỉ vài trăm mét. Từ sự kiện này, bà Hiền tin rằng Châu đã "nhận được ơn phúc của tổ tiên". Ông sớm bộc lộ trí nhớ tốt khi đọc thuộc bài thơ 258 câu Ba mươi năm đời ta có Đảng của Tố Hữu và truyện Thạch Sanh. Không những vậy, Châu còn chuyển truyện sang văn vần. Lớn lên trong giai đoạn Việt Nam còn khó khăn ngay sau chiến tranh, Bảo Châu thường xuyên phải uống sữa hết hạn, cũng như ăn những bữa cơm đạm bạc. Ông được nuôi dạy một cách có nề nếp, luôn bị phạt khi mắc lỗi, thường xuyên làm việc nhà như rửa chén, giặt đồ, làm thêm để phụ giúp gia đình và luôn tự giác trong việc học tập; thậm chí, mẹ phải thường xuyên nhắc nhở ông ngủ sớm để giữ gìn sức khỏe.

Bắt đầu học toán Thời còn bé, ông là học sinh Trường Thực nghiệm Giảng Võ, cùng lúc đó được cha giao bài tập toán tại nhà. Thoạt đầu, Ngô Huy Cẩn thường giao bài ít nhưng khó và để con tự tìm cách giải, chỉ "vạch ra hướng thôi chứ không giải cụ thể". Về sau, không theo kịp tốc độ làm bài của cậu bé, ông Cẩn dặn con làm hết bài trong các cuốn sách. Khi còn lớp 3, Châu đã giải hết bài tập toán lớp 4. Năm lớp 6, Ngô Bảo Châu thi vào lớp chuyên toán của Trường Trung học cơ sở Trưng Vương và trượt; điều này khiến ông thấy "lòng tự tin của mình bị tổn thương" nhưng cũng "càng thích Toán và từ đó quyết tâm học môn này say sưa hơn". Có bạn là Tôn Thất Thân, giáo viên chuyên toán của trường, Huy Cẩn đã dẫn con đến nhà thờ để xin ông dạy kèm. Sau một số buổi kiểm tra kiến thức, Tôn Thân đồng ý vì "nhận thấy Châu thông minh, nhưng chưa học đúng phương pháp". Năm sau, Châu thi lại và đỗ với điểm số cao nhất. Theo Tôn Thân, cậu học trò khi mới vào lớp còn "bỡ ngỡ, thiếu hụt cả về kiến thức, kỹ năng và phương pháp học tập toán". Ngoài những tiết học chính khóa, ông hướng dẫn riêng cho Châu tự học tại nhà, phần lớn qua việc đọc sách toán tham khảo. Giai đoạn này, Huy Cẩn cũng nhờ nhiều người có kinh nghiệm du học kèm toán cho con: Phạm Ngọc Hùng (Minsk), Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Lê Tuấn Hoa (Nga), Phó Giáo sư, Tiến sĩ khoa học Vũ Đình Hòa (Đức). Năm học 1985–1986, Châu dự thi học sinh giỏi toán trung học cơ sở toàn quốc với tư cách thành viên đội tuyển thành phố Hà Nội và giành giải nhất. Ngô Bảo Châu tiếp tục con đường học vấn tại Khối chuyên Toán thuộc Khoa Toán - Cơ - Tin học, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (cũ), nay là Trường Trung học Phổ thông chuyên Khoa học Tự nhiên thuộc Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội. Thời gian này ông được dẫn dắt bởi những nhà giáo lớn như Phan Đức Chính và Nguyễn Văn Mậu. Năm 1988, khi mới học lớp 11, nam sinh chuyên toán dự thi Olympic Toán học Quốc tế (IMO) tại Canberra, Úc và đạt điểm tuyệt đối 42/42, thuộc nhóm 11 trên tổng số 268 thí sinh năm đó giải chính xác câu 6, được coi là một trong những bài toán khó nhất lịch sử IMO. Năm kế tiếp, Châu lần nữa đạt huy chương vàng tại Braunschweig, Cộng hòa Liên bang Đức với số điểm 40/42, qua đó trở thành người Việt Nam đầu tiên giành hai huy chương vàng tại kỳ thi này. Không còn hứng thú với toán học sơ cấp, ông quyết định tìm hiểu toán cao cấp lần đầu qua một cuốn sách của Giáo sư Đoàn Quỳnh. Theo Bảo Châu, ông không hiểu bất cứ nội dung nào trong sách nên đã bỏ giữa chừng và nghi ngờ năng lực của mình ở toán học.