Phạm Đoan Trang

Phạm Thị Đoan Trang (sinh ngày 27 tháng 5 năm 1978) là một nhà văn, blogger, nhà báo và nhà hoạt động người Việt Nam. Bà là người đã tham gia sáng lập nhiều tổ chức khác nhau như Green Trees, tờ báo Luật Khoa tạp chí và Nhà xuất bản Tự do. Bà đã nhận được nhiều giải thưởng từ các tổ chức phi chính phủ hoạt động trong lĩnh vực nhân quyền, trong đó gồm giải Homo Homini (2017), giải Tự do Báo chí của Phóng viên không biên giới (2019), giải Martin Ennals (2022) và giải Tự do Báo chí Quốc tế của Ủy ban bảo vệ các nhà báo (2022). Từ năm 2000 đến 2013, Trang làm việc cho các cơ quan báo chí nhà nước trước khi chuyển sang vận động nhân quyền cho Việt Nam. Bà đã viết và xuất bản những tác phẩm đề cập đến các vấn đề như nhân quyền, dân chủ, vấn đề môi trường, quyền đất đai, tù nhân chính trị, quyền LGBTQ và quyền phụ nữ. Vì những hoạt động này mà bà bị chính quyền sở tại sách nhiễu nhiều lần và buộc phải sống ẩn náu ở nhiều nơi trong Việt Nam. Bà bị chính quyền Việt Nam chính thức bắt giữ vào tháng 10 năm 2020 và bị tuyên án 9 năm tù vào tháng 12 năm 2021 với tội danh "Tuyên truyền chống nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam" trước sự phản đối của các tổ chức xã hội dân sự và các cơ quan chính phủ của quốc tế.

Cuộc đời và sự nghiệp

Thiếu thời và giáo dục Phạm Đoan Trang sinh ngày 27 tháng 5 năm 1978 tại Hà Nội trong một gia đình có ba người con. Cha mẹ bà là giáo viên dạy hóa học tại trường trung học phổ thông. Các anh trai của bà được cho là những người đang công tác tại các cơ quan của Nhà nước Việt Nam. Theo bà, cảm xúc buồn và thương cha mẹ là nguồn động lực lớn để bà tham gia đấu tranh "với mong muốn thay đổi đất nước". Trang học hết cấp 3 tại Trường Trung học phổ thông chuyên Hà Nội – Amsterdam rồi tốt nghiệp trường Đại học Ngoại thương Hà Nội vào năm 2000 với bằng cử nhân chuyên ngành kinh tế quốc tế. Bà cũng tốt nghiệp với bằng thạc sĩ quản trị kinh doanh từ Viện Công nghệ Châu Á tại Hà Nội.

2000–2013: Hoạt động báo chí nhà nước Năm 2000, Trang bắt đầu làm việc tại báo VnExpress. Đến năm 2002, bà bắt đầu làm việc tại đài truyền hình VTC. Vào năm 2006, bà tạo một trang blog mang tên "Trang the Ridiculous" với mục đích ban đầu là để học tiếng Anh; trang blog này về sau được bà dùng để đăng những bài viết không được phổ biến trong truyền thông đại chúng. Blog của bà đã đề cập đến nhiều chủ đề khác nhau: môi trường, tham nhũng, địa chính trị, dân chủ và nhân quyền. Theo People in Need, tính đến năm 2018, blog của bà đã nhận được khoảng 20.000 lượt truy cập hàng ngày. Theo Luật Khoa tạp chí, vào tháng 3 năm 2007, Trang nghỉ việc tại VTC và bắt đầu làm việc tại báo VietNamNet. Tại đây, bà là phóng viên và biên tập viên chuyên trang Tuần Việt Nam, nơi bà viết những bài báo về tranh chấp lãnh thổ giữa Việt Nam và Trung Quốc tại Biển Đông. Vào năm 2008, bà cùng với nhà báo Hoàng Nguyên viết cuốn sách "Bóng" – Tự truyện của một người đồng tính dựa trên lời kể của Hoàng Văn Dũng – thành viên nhóm Thông Xanh, một nhóm tự lực của người đồng tính. Đây được xem là cuốn tự truyện đầu tiên về chủ đề đồng tính nam tại Việt Nam, và là một cuốn sách bán chạy ở thời điểm đó. Cuối tháng 8 năm 2009, trong lúc làm việc tại VietNamNet, bà bị chính quyền bắt giữ vì bị cho là "có những dấu hiệu xâm hại an ninh quốc gia". Tuy nhiên, tổng biên tập của VietNamNet bác bỏ lý do bà bị bắt vì những bài viết trên tờ báo này. Theo Time, một số bài viết của bà trên VietNamNet đã bị chặn. Bà được trả tự do vào ngày 6 tháng 9 và ngừng làm việc cho VietNamNet kể từ thời điểm này. Theo lời của Trang, lý do bà bị tạm giữ là vì công an hiểu lầm là bà có liên quan đến việc in áo thun có thông điệp phản đối dự án bauxite và khẳng định chủ quyền Hoàng Sa-Trường Sa, nhưng bà cho rằng sự việc này cũng có thể liên quan đến những bài viết của bà về những "chủ đề chính trị nhạy cảm". Tháng 2 năm 2010, bà bắt đầu làm việc tại báo Pháp luật Thành phố Hồ Chí Minh. Tại đây, bà hạn chế đăng các bài viết chưa xuất bản hoặc chưa kiểm duyệt của mình lên blog cá nhân nhằm duy trì mối quan hệ làm việc tốt với ban biên tập, điều mà bà đã làm trong thời gian tác nghiệp tại VietNamNet. Trong năm 2012, bà trở thành giảng viên báo chí chính của Viện báo cáo chiến tranh và hoà bình (IWPR); theo IWPR, bà đã hướng dẫn nhiều cây bút trẻ cách đưa tin mang tính chuyên nghiệp và quốc tế bất chấp sự đe dọa từ công an và lực lượng an ninh nhà nước. Địa điểm đào tạo thường xuyên được thay đổi và giữ bí mật. Cũng trong năm này, bà là một trong bốn ứng cử viên của giải Cây bút xuất sắc do tòa soạn của bà tổ chức. Tháng 12 năm 2012, bà bị bắt khi đang đưa tin về một cuộc biểu tình chống Trung Quốc tại Thành phố Hồ Chí Minh và bị đưa đến một trại cải tạo dành cho gái mại dâm, nơi một nhóm bảy viên chức thẩm vấn bà. Sau khi được thả tự do, bà đã nhờ một nhà hoạt động khác đăng tải đoạn ghi âm cuộc thẩm vấn mà bà đã bí mật ghi lại trong lúc bị tạm giữ lên mạng. Bản ghi âm được đăng tải vào ngày 13 tháng 1 năm 2013. Theo Trang, đoạn ghi âm nhanh chóng trở thành một hiện tượng lan truyền. Trong cùng ngày, công an đột kích văn phòng của cơ quan báo chí nơi bà làm việc và đe dọa tổng biên tập với các cáo buộc liên quan đến "an ninh quốc gia". Bà đã trốn khỏi Việt Nam để tránh bị chính quyền trả thù và bắt giam. Dưới áp lực từ chính quyền, Pháp Luật Thành Phố Hồ Chí Minh đã sa thải bà với lý do "nghỉ việc mà không báo trước". Từ năm 2000 cho đến 2013, Trang cho rằng bà đã hoạt động trong ít nhất 10 cơ quan báo chí khác nhau.