Thái Thanh

Phạm Thị Băng Thanh (5 tháng 8 năm 1934 – 17 tháng 3 năm 2020), được biết đến với nghệ danh Thái Thanh, là một nữ ca sĩ người Mỹ gốc Việt, được xem như một trong những giọng ca tiêu biểu của tân nhạc Việt Nam, được biết đến qua những ca khúc thuộc dòng nhạc tiền chiến, tình khúc 1954-1975. Trước khi chính thức lấy nghệ danh Thái Thanh, từ thập niên 1950, bà đã đi hát và thành danh từ năm 14 tuổi trong vùng kháng chiến, nổi tiếng cùng ban hợp ca Thăng Long của gia đình. Khi đi hát, tên tuổi của bà thường được gắn liền với các bản nhạc Phạm Duy, như "Áo anh sứt chỉ đường tà", "Bà mẹ Gio Linh", và bản Tình ca. Vì chất giọng, nhiều danh xưng được đặt cho tiếng hát của bà, nhưng có lẽ được nhiều người nhớ đến nhất là danh xưng "Tiếng hát vượt thời gian" được nhà văn Mai Thảo đặt. Mặc dù không theo học một lớp nhạc chuyên nghiệp nào, chỉ tự luyện giọng từ nhỏ theo các lối dân ca của đồng bằng Bắc Bộ và các sách nhạc tiếng Pháp, Thái Thanh đã tạo ra một trường phái riêng hòa trộn giữa tính chất opera của Tây phương với dân nhạc Việt Nam, ảnh hưởng tới nhiều nữ ca sĩ của thế hệ sau như Mai Hương, Quỳnh Giao, Ánh Tuyết,... Sau sự kiện 30 tháng 4 năm 1975, bà ở lại Việt Nam. Tuy nhiên, đến năm 1985, bà sang định cư tại Hoa Kỳ và cho phát hành đĩa CD đầu tiên tại hải ngoại. Tại đây bà tiếp tục trình diễn và thâu thanh cho đến khi giải nghệ vào năm 2002. Bà mất vào ngày 17 tháng 3 năm 2020 tại Quận Cam, California, Hoa Kỳ.

Tiểu sử Thái Thanh sinh năm 1934 tại làng Bạch Mai (nay là phường Bạch Mai), thủ đô Hà Nội trong một gia đình mà hầu hết các thành viên đều làm nghệ thuật. Cha của bà là Phạm Đình Phụng, có hai người vợ và sinh được năm người con. Trong đó, hai người con của người vợ cả tên Phạm Đình Sỹ, Phạm Đình Viêm, được biết đến với nghệ danh Hoài Trung. Người vợ sau với cha bà có ba người con, tên Phạm Thị Quang Thái, tức Thái Hằng, nhạc sĩ Phạm Đình Chương và bà. Năm 1950, cả gia đình bà vào tản cư vào vùng Chợ Đại, Thanh Hóa. Đến năm 1951, khi hai vợ chồng nhạc sĩ Phạm Duy và Thái Hằng vào Sài Gòn sinh sống, những thành viên trong Ban hợp ca Thăng Long, trong đó có bà, cũng đã đi theo. Năm 1956, bà kết hôn với tài tử Lê Quỳnh tại Sài Gòn. Họ quen biết nhau qua sự mai mối và có năm người con, có ba người con gái và hai người con trai, tuy nhiên sau đó năm 1965 thì hai vợ chồng bà ly dị. Vì vậy, bà không muốn cho các con theo nghề ca hát vì sợ đời nghệ sĩ sẽ khổ. Tuy nhiên, sau này bà có hai người con đã bước vào con đường nghệ thuật, trong đó có ca sĩ Ý Lan, và là con gái cả. Ngoài ra, bà còn là dì của ca sĩ Duy Quang, Thái Hiền, Thái Thảo và nhạc sĩ Duy Cường; và có một người cháu gọi bằng "cô" là ca sĩ Mai Hương. Sau năm 1975, bà ở lại Việt Nam. Cho đến 10 năm sau, năm 1985, bà sang Hoa Kỳ định cư. Bà qua đời vào ngày 17 tháng 3 năm 2020 tại Orange, Nam California, Hoa Kỳ, hưởng thọ 86 tuổi. Gia đình bà đã quyết định không tổ chức tang lễ để tránh tụ tập đông người do dịch COVID-19.

Sự nghiệp ca hát

Khi còn tham gia kháng chiến Thái Thanh đã bắt đầu đi hát từ năm 14 tuổi, khi còn ở các chiến khu Việt Minh. Thời kỳ đầu, bà thường hát chung với ca sĩ Thái Hằng với nghệ danh Băng Thanh, và nổi tiếng với các bài tân nhạc thời kỳ đầu, hay các bài dân ca mới của Phạm Duy. Tuy rằng ở vùng kháng chiến, nhưng tiếng hát của bà và Thái Hằng vẫn được phát sóng ở đô thị bài "Quê em miền trung du" của Nguyễn Đức Toàn, trên đài Pháp Á, và được đông đảo người yêu thích. Đến năm 1951, khi chuyển vào Nam sinh sống, bà chính thức lấy nghệ danh Thái Thanh cho giống người chị Thái Hằng.

Khi về thành Năm 1951, bà theo gia đình Phạm Duy vào Sài Gòn lập nghiệp trong gánh hát Thăng Long. Lúc ấy bà 16 tuổi, được Phạm Duy huấn luyện, chỉ bảo tận tình về nhạc lý và kỹ thuật, đồng thời cũng tự luyện tập, trau dồi kỹ năng xướng âm của mình. Tại đây bà tiếp tục đi hát với các chủ đề về quê hương và tình cảm đôi lứa. Giọng hát của bà tỏ ra rất thích hợp với các loại nhạc đa dạng của nhạc sĩ Phạm Duy, từ những bài nhạc kháng chiến, nhạc quê hương, nhạc tình, nhạc xã hội, cho tới các bản trường ca đều được bà để lại một dấu ấn lớn. Bên cạnh đó, bà cũng là ca sĩ hát thành công rất nhiều ca khúc tiền chiến xưa, hay nhạc tình đương thời của các nhạc sĩ trẻ hơn. Bà thật sự nổi tiếng trong thập niên 1950, được rất nhiều giới yêu thích từ giới trí thức cho tới bình dân. Bà được coi như một danh ca tầm cỡ nhất của Việt Nam thời đó. Tiếng hát của bà ngự trị trên khắp các chương trình ca nhạc truyền thanh, truyền hình và các sân khấu của Việt Nam Cộng hòa. Trong giai đoạn đầu thập niên 1970, bà cùng với ban hợp ca Thăng Long thường xuyên biểu diễn tại vũ trường ăn khách Đêm Màu Hồng, Queen Bee,... Tiếng hát của bà còn được biết đến nhiều hơn nữa, qua các dĩa hát của hãng Việt Nam, Sóng Nhạc, Tân Thanh,... và các băng nhạc Shotguns của Ngọc Chánh. Ngoài ra, trong phim Chân trời tím, tiếng hát của bà được xuất hiện với hình ảnh nữ nghệ sĩ Kim Vui đang hát. Tiếng hát Thái Thanh có thời gian còn được người dân trở thành tiếng lóng để chỉ trình độ tri thức của mỗi người.