Trần Văn Thủy

Trần Văn Thủy (sinh ngày 26 tháng 11 năm 1940) là một đạo diễn phim tài liệu người Việt Nam, nổi tiếng qua các tác phẩm Hà Nội trong mắt ai, Chuyện tử tế và Phản bội. Ông được công nhận là nhân vật hàng đầu ngành điện ảnh tài liệu Việt Nam, với phong cách làm phim hướng vào hiện thực xã hội của mình. Bắt đầu sự nghiệp từ vai trò là một phóng viên chiến tranh, Trần Văn Thủy sớm đã gây được tiếng vang sơ khởi trên trường điện ảnh quốc tế với phim tài liệu đầu tay Những người dân quê tôi. Ông tiếp tục ghi dấu ấn bằng bộ phim tài liệu Phản bội sản xuất vào đầu những năm thập niên 1980, nói về Chiến tranh biên giới Việt – Trung. Dưới thời bao cấp và Đổi Mới, ông thực hiện hai phim Hà Nội trong mắt ai và Chuyện tử tế – là bộ đôi tác phẩm tiêu biểu nhất của Thủy, đạt được thành công vang dội cả trong nước lẫn quốc tế nhưng cũng từng là đối tượng bị kiểm duyệt gắt gao bởi các cấp chính quyền Đảng Cộng sản Việt Nam. Xuyên suốt sự nghiệp làm phim, Thủy đã đạo diễn trên 20 bộ phim, nhiều trong số đó đoạt giải cao tại các kỳ liên hoan phim quốc gia và quốc tế. Ông từng được trao ba giải Đạo diễn xuất sắc tại Liên hoan phim Việt Nam và được nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân năm 2001. Vào năm 2022, Thủy đã nhận giải thưởng Lớn Giải thưởng Bùi Xuân Phái – Vì tình yêu Hà Nội nhờ những cống hiến trọn đời cho điện ảnh.

Đầu đời Trần Văn Thủy sinh ngày 26 tháng 11 năm 1940 ở thành phố Nam Định. Cha ông tên Trần Văn Vỵ (1902–1975) – một viên chức chính quyền Pháp ngầm ủng hộ Việt Minh, còn mẹ ông tên Đỗ Thị Hiếu (1913–2013). Trong gia đình gồm 7 người con, Thủy là con trai thứ hai. Sau khi Toàn quốc kháng chiến nổ ra vào 1946, cả nhà ông tản cư về làng An Phú (xóm 2), xã Hải Phong, huyện Hải Hậu, tỉnh Nam Định. Thời gian này, ông và anh chị em được chăm sóc và dạy dỗ bởi bà vú nuôi tên Nhuận; sau này bà mất đã được ghi vào gia phả của gia đình. Vào năm 1949, người anh cả Vĩnh lớn hơn Thủy bốn tuổi bị trúng đạn và chết trong một trận càn. Vì thế ông trở thành con trai cả trong gia đình. Sau sự kiện này, ông Vỵ quyết định đưa các con trở lại thành phố, lúc này đã nằm trong tay quân đội Pháp. Trần Văn Thủy từ nhỏ đã được dạy bơi lội và hằng ngày đều hăng hái đi bơi. Kỹ năng này sau đó trở thành một lợi thế quan trọng đối với ông trong quãng thời gian sinh hoạt và hoạt động tại chiến trường. Năm 13 tuổi, ông nhập học tại Trường Nguyễn Khuyến (Nam Định), theo học lớp Đệ thất B3 niên khóa 1953–1954. Trong thời gian sinh sống tại khu vực thành phố tạm chiếm, Trần Văn Thủy dần trở nên say mê điện ảnh khi có cơ hội xem nhiều bộ phim kinh điển nước ngoài. Niềm đam mê này khiến ông dành gần như toàn bộ tiền để đến rạp chiếu bóng và sưu tầm ảnh chân dung các tài tử điện ảnh. Bên cạnh đó, ông còn theo học nghề tại nhà người bạn của cha – chủ một hiệu ảnh trên phố Paul Bert (Nam Định), qua đó có những tiếp xúc đầu tiên và làm quen với thế giới phim ảnh, đặt nền tảng cho con đường nghệ thuật về sau. Sau Hiệp định Genève 1954, bởi cha Thủy bị chính quyền miền Bắc kết tội là thành phần thân Pháp nên ông và các em đã không vào được đại học. Vì vậy hậu tốt nghiệp trung học phổ thông, ông xin vào một lớp nhân loại học do Bộ Văn hóa tổ chức. Năm 1960 học xong, ông về công tác tại Ty Văn hóa Khu tự trị Thái Mèo, nghiên cứu dân tộc học về các nhóm dân tộc thiểu số. Thời gian làm tại đây, Trần Văn Thủy nhận ra tác động của điện ảnh tới đại chúng và nảy sinh hứng thú. Ông đã biết có một khóa học làm phim đào tạo phóng viên chiến trường tổ chức bởi Trường Điện ảnh Việt Nam, rồi xin trưởng Ty Văn hóa khi đó là nhà thơ Lương Quy Nhân và được ông chấp thuận. Giữa năm 1965, Thủy tự cuốc bộ từ Lai Châu về Hà Nội để thi tuyển vào Trường Điện ảnh, nhưng khi tới nơi mới biết buổi thi đã tổ chức từ hai tuần trước. Dù không có cơ hội tham dự, ông vẫn cố ở lại Hà Nội để tìm những "ngách" khác học điện ảnh nhưng đều bị từ chối. Nhờ vào sự giúp đỡ của đạo diễn Nông Ích Đạt – khi đó công tác tại Xưởng phim truyện Việt Nam – Thủy được nhận vào lớp quay phim "chống Mỹ cứu nước" của trường, cùng khóa với các đồng nghiệp sau này của ông. Chương trình lẽ ra kéo dài hai năm và kết thúc vào giữa 1967, nhưng chỉ sau một nửa khóa, tháng 8 năm 1966 ông đã bị nhà trường cử vào miền Nam làm phóng viên quay phim tại chiến trường Khu 5. Trước khi đi ông mới động vào máy quay đúng hai lần. Để đủ điều kiện đi tác nghiệp, Thủy được kết nạp làm Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam trong thời gian gấp gáp, tuy lý lịch gia đình ông khi đó từng bị "gạt phắt đi".

Sự nghiệp điện ảnh

1966–1980: Dưới thời Chiến tranh Việt Nam và sang Liên Xô, về Việt Nam

Những người dân quê tôi