Đại học Quốc gia Hà Nội

Đại học Quốc gia Hà Nội (tiếng Anh: Vietnam National University, Hanoi, VNU), mã đại học QH, là một trong hai đại học quốc gia của Việt Nam, có trụ sở tại Hà Nội. Tiền thân là Viện Đại học Đông Dương thành lập năm 1906 và được sắp xếp, tổ chức lại năm 1993. Đây là đại học đa ngành, đa lĩnh vực đầu tiên của Việt Nam và được đánh giá là một trong những cơ sở giáo dục đại học hàng đầu đất nước, nhiều năm liền giữ vị trí top 1 trong Bảng xếp hạng Đại học Việt Nam VNUR, top 158 châu Á và top 751–760 đại học tốt nhất thế giới. Đại học Quốc gia Hà Nội được Đảng và Nhà nước Việt Nam xác định giữ vai trò "đầu tàu phát triển nền giáo dục Việt Nam" và là cực tri thức dẫn dắt sức sáng tạo của toàn Thủ đô Hà Nội. Tính đến thời điểm hiện tại, trong số các cựu học sinh, sinh viên của Đại học Quốc gia Hà Nội có nhiều người từng đảm nhiệm các chức vụ lãnh đạo cấp cao của Đảng và Nhà nước như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, Chủ tịch Quốc hội, Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng các bộ và cơ quan ngang bộ, một người nhận Huy chương Fields, một người nhận Huy chương Dirac, 323 giải thưởng Olympic quốc tế và khu vực, cùng khoảng 1.169 giải học sinh giỏi quốc gia. Đây là đại học đầu tiên tại Việt Nam được trao tặng Huân chương Sao Vàng – huân chương cao quý nhất của Nhà nước Việt Nam, đồng thời là đại học miền Bắc duy nhất được Bộ Giáo dục và Đào tạo cấp phép thực hiện kiểm định chất lượng giáo dục đại học và cao đẳng sư phạm trên phạm vi toàn quốc. Đơn vị cũng là nơi khởi nguồn đào tạo các lĩnh vực Khoa học cơ bản, Luật học, Công nghệ thông tin, Ngoại ngữ và hình thành loại hình giáo dục phổ thông chuyên đầu tiên của Việt Nam. Bên cạnh đó, Đại học Quốc gia Hà Nội còn là cơ sở giáo dục đại học nhiều năm dẫn đầu cả nước về số lượng giáo sư, phó giáo sư; là nơi đầu tiên của Việt Nam đào tạo trình độ sau đại học; là đơn vị đầu tiên đổi mới tuyển sinh đại học bằng phương thức đánh giá năng lực; là cơ sở giáo dục Đại học sở hữu diện tích lớn nhất cả nước và là thành viên duy nhất của Việt Nam tham gia Ban điều hành Mạng lưới các trường đại học Đông Nam Á. Về mặt pháp lý, Đại học Quốc gia Hà Nội được quyền sử dụng con dấu hình Quốc huy Việt Nam, là đơn vị dự toán cấp I, được Thủ tướng Chính phủ giao trực tiếp dự toán ngân sách. Giám đốc Đại học Quốc gia Hà Nội do Thủ tướng Chính phủ bổ nhiệm, miễn nhiệm, thuộc nhóm lãnh đạo bậc 1 (nhóm III) do Ban Bí thư quản lý, tương đương Thứ trưởng các Bộ và cơ quan ngang bộ; Phó Bí thư Tỉnh uỷ, Thành uỷ; Chủ tịch Hội đồng nhân dân; Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh, thành phố.

Lịch sử

Tiền thân của Đại học Quốc gia Hà Nội là Viện Đại học Đông Dương, được thành lập năm 1906. Sau đó đơn vị lần lượt trải qua các giai đoạn phát triển quan trọng như Trường Đại học Quốc gia Việt Nam năm 1945, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội năm 1956 và đến năm 1993 được sắp xếp, tổ chức lại cùng một số đơn vị khác để trở thành Đại học Quốc gia Hà Nội. Hiện nay, phần lớn các trường thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội được hình thành trực tiếp từ các khoa, bộ môn và đơn vị nghiên cứu của Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội xưa, một số đơn vị khác tuy không tách ra trực tiếp từ cơ cấu này nhưng vẫn được kế thừa nguồn nhân lực, truyền thống học thuật được hình thành liên tục qua các giai đoạn của Viện Đại học Đông Dương, Trường Đại học Quốc gia Việt Nam (1945) và Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Một trong những cơ sở và biểu tượng của Đại học Quốc gia Hà Nội hiện tọa lạc tại số 19 Lê Thánh Tông, Hà Nội, chính là trụ sở cũ của Viện Đại học Đông Dương.

Giai đoạn 1906–1945

Ngày 16 tháng 5 năm 1906, Toàn quyền Đông Dương Paul Beau ký Nghị định số 1514a thành lập Viện Đại học Đông Dương (Université Indochinoise). Theo nghị định, đây là một tổ chức đào tạo bậc đại học dành cho sinh viên ở Đông Dương và các nước lân cận, gồm 5 trường thành viên: Trường Luật và Hành chính, Trường Khoa học, Trường Y khoa, Trường Xây dựng dân dụng và Trường Văn khoa. Việc thành lập Viện là kết quả của một quá trình chuẩn bị từ năm 1904 với việc cải cách giáo dục phổ thông, thành lập Tổng Nha Học chính Đông Dương (14 tháng 11 năm 1905) và Hội đồng Phát triển giáo dục bản xứ Đông Dương (8 tháng 3 năm 1906). Năm học đầu tiên khai giảng vào cuối tháng 11 năm 1907 với 193 sinh viên, trong đó có 94 sinh viên chính thức.

Sau một năm hoạt động, Viện gặp khó khăn do sức ép từ phái thực dân bảo thủ, phải tạm ngừng hoạt động như một hệ thống thống nhất; tuy nhiên, các trường thành viên như Trường Y khoa, Trường Luật và Pháp chính, Trường Công chính... vẫn duy trì đào tạo. Không có quyết định chính thức nào giải thể Viện trong giai đoạn này. Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, Toàn quyền Albert Sarraut tái khẳng định mô hình Viện Đại học Đông Dương, đồng thời mở thêm nhiều trường cao đẳng mới. Khác với mô hình đại học ở Pháp thời bấy giờ, dưới cấp trường đại học là các trường chuyên ngành (école supérieure). Về tổ chức, khi mới thành lập, Viện do Hội đồng Quản trị điều hành, đứng đầu là Tổng Giám đốc Nha Học chính. Từ ngày 8 tháng 5 năm 1907, cơ quan này được thay thế bằng Hội đồng Phát triển Trường Đại học, vẫn do Tổng Giám đốc Nha Học chính chủ tọa. Trong giai đoạn 1923–1938, cơ cấu tổ chức tiếp tục được điều chỉnh, bao gồm việc thành lập Hội đồng kỷ luật (21 tháng 2 năm 1936), Văn phòng Đại học Đông Dương (1938) và Hội đồng Quản trị Đại học Đông Dương (9 tháng 9 năm 1938) với quyền tự chủ lớn hơn, nhưng vẫn trực thuộc Nha Học chính. Ngân sách hoạt động được cấp từ ngân sách Liên bang Đông Dương cho toàn bộ các trường thành viên. Đến trước Cách mạng tháng Tám năm 1945, Viện Đại học Đông Dương hoạt động như một thiết chế giáo dục bậc cao của chính quyền thuộc địa, trải qua nhiều thay đổi về quy mô và tổ chức nhưng vẫn duy trì vai trò là trung tâm đào tạo đại học lớn nhất ở Đông Dương thời kỳ này.

Giai đoạn 1945–1954